Un proxecto de ciencia comunitaria e interxeracional de XuvenCiencia

Talvez as feiras periódicas non teñan o vigor de hai décadas ou séculos, cando non había hipermercados nin comprabamos online, pero aínda conservan nas vilas da provincia de Lugo o seu poder de convocatoria. Todo o mundo ten memorizadas as feiras da súa contorna. É o día de ir mercar os queixos ou un saco de patacas, mazás das que recenden mellor ou un mollo de nabizas, segundo a época, e parar un anaquiño para comer uns churros ou o polbo e botar un conto coas veciñas. Ciencia á Feira de XuvenCiencia achegarase durante o curso 2023/2024 ás feiras e mercados de oito municipios da provincia de Lugo co seu posto, non para vender nada, senón para divulgar contidos científicos relacionados coa saúde, o cambio climático e a biodiversidade que nos atinxen a todas e a todos.

Que?

Ciencia á Feira é un proxecto interxeracional e comunitario de divulgación informal da ciencia que tira proveito de estruturas fortemente asentadas no medio rural: a escola, os concellos, os colectivos veciñais e, por suposto, as feiras, que funcionan como espazos seculares para a actividade económica, pero que tamén desempeñan un papel crucial de socialización, encontro e intercambio de información. As actividades terán un formato híbrido: haberá obradoiros nos centros escolares e tamén para a poboación adulta en locais cedidos polo municipio. Ademais, acudiremos co noso posto de XuvenCiencia á propia feira, onde repartiremos trípticos e folletos divulgativos acerca de tres eixes temáticos que consideramos relevantes na provincia de Lugo, no contexto actual de quecemento global e cambio climático:

  1. Enfermidades transmitidas por carrachas, coñecelas é a chave para previlas. Explicaránse doenzas causadas polas carrachas cuxa incidencia resulta crecente na provincia de Lugo, como a enfermidade de Lyme, e describirase cando e onde son máis frecuentes, así como un protocolo correcto para a extracción, medidas de prevención e como actuar unha vez que se produciu a picada. Nesta actividade contarase coa colaboración do Servizo Galego de Saúde (Sergas) a través da participación dun médico internista do Hospital Universitario Lucus Augusti (HULA) de Lugo.
  2. Xestión sustentable da auga. O ciclo da auga, a pegada hídrica e como se xestiona a auga en Galicia serán os contidos incluídos nos obradoiros, nos que se darán a coñecer modelos racionais de xestión de auga doméstica e con que materiais se pode realizar esa xestión.
  3. Micorrizas e (micro)enxertos, ferramentas de produción vexetal. A utilidade histórica dos enxertos para a produción de froitos nas árbores e o concepto de microrriza e a súa función serán explicados de xeito sinxelo. Ademais, desenvolverase un microenxerto in vitro de castiñeiro empregando como patrón un híbrido resistente á enfermidade da tinta que afecta a esta árbore.

Quen?

XuvenCiencia é un grupo interdisciplinario de innovación docente, no que se integra profesorado de todas as facultades e escolas do Campus de Lugo da USC. Para Ciencia á Feira contamos, ademais, coa implicación do Servizo Galego de Saúde (Sergas) grazas á participación no proxecto dun médico internista do Hospital Universitario Lucus Augusti (HULA) de Lugo. Os materiais estarán preparados por persoal investigador e docente do Campus de Lugo da Universidade de Santiago, que tamén impartirá os obradoiros tanto á rapazada dos centros escolares como á poboación adulta.

Onde?

Os oitos municipios escollidos teñen realidades económicas, xeográficas e demográficas diversas, pero presentan como denominador común o feito de estaren lonxe dos centros convencionais de xeración do coñecemento. Na escolma atopamos concellos de diferentes comarcas que tamén nos achegan unha idea plural da provincia de Lugo.

Municipio de 3.600 habitantes (segundo datos do Instituto Galego de Estatística —IGE— de 2022) situado na comarca de Lugo, limítrofe coa capital provincial. O friolés é un territorio extenso que limita coas comarcas da Ulloa, A Terra Chá e Terra de Melide, xa na provincia da Coruña. A gandería (leite, carne e avicultura) e a transformación agroalimentaria (queixarías e panadarías) son algunhas das principais actividades económicas deste concello de importante valor patrimonial e cunha densidade de poboación de 12 habitantes por quilómetro cadrado. Friol vén perdendo poboación desde a década dos 40 do século XX e só o 6% dos seus habitantes son nenos e nenas de menos de 15 anos. As feiras celébranse o primeiro domingo de mes.

Ten 600 habitantes (IGE 2022) dos que tres de cada catro son persoas maiores de 65 anos. Está situado na comarca de Terra Chá, pero xa nas estribacións da Serra do Xistral, unha das grandes cordais que fractura Galicia de norte a sur. Empresas como Ferroplast e a gandaría son as principais actividades económicas de Muras. Dáse a circunstancia, tamén, de que, cunha vintena de parques eólicos, o de Muras foi o concello de Galicia que máis PIB xerou per capita en 2020 (máis de 88.000 euros por habitante), pero isto non significa que esta riqueza repercuta na renda nin a calidade de vida da veciñanza, segundo os datos do IGE e os resultados dunha investigación realizada pola Universidade de Vigo, presentados en 2022. Muras perdeu a metade do seu censo desde 1995 e ten unha densidade de poboación de 3 habitantes por quilómetro cadrado. As feiras son en Muras o día 9 de cada mes.

Capital histórica de provincia do Reino de Galicia e con categoría de cidade en virtude da súa catedral, o municipio ten na actualidade 3.500 veciños/as (IGE 2022) e unha densidade de poboación de 24 habitantes por quilómetro cadrado. Mondoñedo posúe o sinal de ser un dos grandes centros políticos e culturais de Galicia, berce de dirixentes civís e relixiosos e dalgúns dos máis importantes poetas e narradores en lingua galega. Na actualidade é, así mesmo, capital da comarca da Mariña Central, cabeza de partido xudicial e tamén sede episcopal. Está situado ao norte da provincia de Lugo, nun val temperado polo mar Cantábrico, de clima tépedo e óptimo para a produción hortícola. A poboación menor de 15 anos rolda o 9%. Os mercados teñen lugar semanalmente todos os xoves.

É un dos municipios máis novos de Galicia (segregado de Cervo en 1994) e o máis diverso en canto á procedencia dos seus habitantes, xa que en Burela conviven persoas de 44 nacionalidades diferentes. As comunidades máis importantes destes novas burelás e burelaos son a caboverdiana, a indonesia e a peruana. Trátase dun concello na comarca da Mariña eminentemente urbano (unha rareza en Galicia), con case 10.000 persoas e unha densidade de poboación que supera con moito os 1.000 habitantes por quilómetro cadrado. O 14% dos seus veciños/as son nenos e nenas de menos de 15 anos. O de Burela é o principal porto pesqueiro do Cantábrico (pescada e bonito, sobre todo). Así mesmo, funcionan no municipio auxiliares da multinacional do aluminio Alcoa e o hospital comarcal para os 80.000 habitantes do norte da provincia de Lugo. O mercado municipal celébrase todos os venres.

Municipio situado ao sur da provincia de Lugo, na Terra de Lemos e na Ribeira Sacra, que constitúe un dos máis recoñecibles reclamos turísticos e paisaxísticos de toda Galicia. Ten unha poboación de 2.200 veciños/as (IGE 2022), dos que ao redor do 6% son nenos e nenas menores de 15 anos, e unha densidade de 16 habitantes por quilómetro cadrado. O cultivo de vide e a elaboración de viño —a chamada viticultura heroica, en socalcos de gran pendente—, así como certa gandaría (vacún de leite; tamén algo de ovino) é a actividade produtiva máis sinalada en Sober. O seu territorio fai fronteira natural coa provincia de Ourense pola acción do canón do río Sil. Artesanías de gran valor, como a olería de Gundivós, son outros dos activos de Sober. O día 12 de cada mes ten lugar a feira en Sober.

Municipio na comarca de Sarria, pero nas abas da Serra do Courel. A paisaxe está condicionada polo río Mao e o encoro de Vilasouto e este territorio foi a principal canteira de mármore de Galicia desde época romana. O Incio ten 1.500 habitantes (IGE 2022) —só o 4% de menos de 15 anos— e unha densidade de poboación de 10 persoas por quilómetro cadrado. A gandaría, con 5.000 reses de bovino, é a principal actividade económica nun territorio no que tres de cada catro veciños/as ten máis de 65 anos. O Incio presenta unha natureza de transición entre os vales intermedios da provincia, as serras orientais e a Ribeira Sacra. O día 22 de cada é a data da feira municipal.

É o gran parque arqueolóxico de Galicia na actualidade, pola cantidade e a calidade dos achados prehistóricos e históricos que apareceron nos últimos anos no municipio, que custodia un dos entroidos rurais máis singulares de Galicia: o Oso de Salcedo. Trátase dun territorio montañoso na súa zona oriental e de transición cara á Ribeira Sacra no Oeste. Ten 1.500 habitantes —o 4% menores de 15 anos— e unha densidade de 8 habitantes por quilómetro cadrado. Case 5 de cada 10 veciños/as teñen máis de 65 anos. O sector produtivo está enfocado á gandaría de vacún, elaboración artesanal de viño e o forestal. A Pobra do Brollón foi un dos municipios máis afectados polos incendios que azoutaron Galicia no verán de 2022. O día 11 e o 25 de cada mes celébranse as feiras municipais.

Este municipio situado nos Ancares frisa o milleiro de veciñas/os, segundo o censo de 2022, fronte aos máis de 7.000 que tiña na década dos corenta do século XX. A emigración aos centros mineiros e fabrís de Asturias e Cataluña motivou a progresiva caída demográfica. Na actualidade, Navia ten unha densidade de poboación de 4 habitantes por quilómetro cadrado. Máis da metade dos seus habitantes son maiores de 65 anos. O seu cumio máis alto é o porto de Ancares, que se achega aos 1.700 metros. Linda con Ibias, en Asturias, e Candín, no Bierzo. A gandería de vacún de carne é a principal actividade económica do municipio. As feiras son o segundo domigo e o día 29 de cada mes.

Cando?

Ciencia á Feira desenvolverase durante o curso 2023/2024, desde este mesmo outono. Realizaranse cando menos dúas sesións doutras tantas actividades temáticas en cada un dos municipios que participan no proxecto piloto. E si, coincidirá cos días de feira ou mercado.

O calendario do primeiro trimestre (Actividade 1: enfermidades transmitidas por carrachas):

Xoves, 5 outubro
Mondoñedo
Luns, 9 outubro
Muras
Venres, 20 outubro
Burela
Domingo, 5 novembro
Friol
(día 6 Colexios)
Mércores, 22 novembro
O Incio
Mércores, 29 novembro
Navia

(Os concellos de Sober e Pobra de Brollón non teñen actividades neste primeiro trimestre)

O calendario do segundo trimestre (Actividade 2: Xestión sustentable da auga en Galicia) sería:

Xoves, 18 de xaneiro
Mondoñedo
Venres, 19 de xaneiro
Burela
Luns, 29 de xaneiro
Navia de Suarna
Venres, 9 de febrero
Muras
Luns, 4 de marzo
Friol (colexio)
Venres, 12 de abril
Sober

O calendario do terceiro trimestre (Actividade 3: Micorrizas e (micro)enxertos, ferramentas de produción vexetal) sería:

Xoves, 4 de abril
Friol
Venres, 26 de abril
Burela
Luns, 29 de abril
Navia de Suarna
Xoves, 9 de maio
Muras
Xoves, 16 de maio
Mondoñedo
Martes, 11 de xuño
Pobra do Brollón

Por que?

Desde XuvenCiencia consideramos que o acceso á transferencia do coñecemento científico non debe ser un privilexio para quen habita en contornas urbanas, preto dos centros financeiros, tecnolóxicos ou académicos, senón que debe ser un dereito universal para todas as persoas, tamén para as que viven nas periferias e no medio rural. Ciencia á Feira quere ser un referente de aprendizaxe comunitaria, dentro e fóra das escolas. Pretendemos que o coñecemento científico sobre temas de proximidade e que afectan directamente os cidadáns da provincia de Lugo se convertan en ferramentas que poida incorporar xente de todas as idades, moza e vella, na súa toma de decisións diaria. Tamén nos parece interesante que a poboación maior do ámbito rural, que adoita ser dobremente excluída, partille dalgún xeito os saberes coas nenas e nenos máis novos da comunidade, aínda en idade escolar. Consideramos que este proxecto pode resultar igualmente un acicate para estimular conversas e reflexións informais e familiares sobre as temáticas abordadas nos obradoiros. Procuramos, así mesmo, que a poboación sexa consciente da necesidade dos avances da ciencia, que coñeza as investigacións e as investigadoras/es que traballan no seu nodo universitario máis próximo, que é o Campus de Lugo da Universidade de Santiago de Compostela.

Ciencia á Feira desenvólvese grazas á colaboración dos concellos de Burela, Muras, Friol, Sober, A Pobra do Brollón, O Incio, Mondoñedo e Navia de Suarna, que facilitan os locais para celebrar os obradoiros destinados á poboación adulta. Asemade, participan no proxecto a área de Cultura da Deputación Provincial de Lugo e a Delegación da Xunta en Lugo. Outras das entidades que teñen expresado a súa vontade de sumarse ao proxecto son o Centro de Recursos Educativos da ONCE en Galicia, que se comprometeu a adaptar o material divulgativo que se edite, e a Asociación Galega de Comunicación Científica – DivulgACCIÓN.